Lý Nam Đế, tên thật là Lý Bí (còn gọi là Lý Bôn, 503–548), là người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa đánh đuổi quân Lương và lập ra nhà nước Vạn Xuân, mở đầu cho ý thức xưng đế độc lập của người Việt.

Theo sử cũ, tổ tiên Lý Bí vốn gốc người Hán di cư sang Giao Châu từ nhiều đời trước, đến đời ông đã bảy đời sinh sống ở đất Việt và trở thành một hào trưởng có thế lực; quê ông thuộc vùng Thái Bình ngày nay, tuy một số tài liệu khác lại cho là ông quê ở vùng Phổ Yên (Thái Nguyên). Ông từng ra làm một chức quan nhỏ dưới chính quyền đô hộ nhà Lương nhưng bất mãn trước sự cai trị hà khắc nên từ quan, về quê chiêu tập hào kiệt.

Năm 542, Lý Bí liên kết hào kiệt nhiều châu, dấy binh chống lại thứ sử Tiêu Tư của nhà Lương, đánh chiếm thành Long Biên khiến Tiêu Tư phải bỏ chạy. Quân Lương nhiều lần đem quân sang đàn áp nhưng đều bị nghĩa quân đánh bại.

Năm 544, Lý Bí lên ngôi hoàng đế, xưng là Lý Nam Đế ("Nam Đế" - hoàng đế nước Nam), đặt quốc hiệu Vạn Xuân, niên hiệu Thiên Đức, đóng đô ở vùng cửa sông Tô Lịch, cho dựng chùa Khai Quốc (tiền thân của chùa Trấn Quốc ngày nay). Đây là lần đầu tiên trong lịch sử một thủ lĩnh người Việt xưng đế, khẳng định vị thế ngang hàng với hoàng đế phương Bắc.

Năm 545, nhà Lương cử Trần Bá Tiên cùng Dương Phiêu đem đại quân sang đánh Vạn Xuân. Lý Nam Đế nhiều lần giao chiến nhưng thất thế, phải lui dần về vùng núi và giao binh quyền cho tướng Triệu Quang Phục tiếp tục kháng chiến. Ông lui về động Khuất Lạo (vùng nay thuộc Phú Thọ) và mất năm 548 vì bệnh.

Dù nhà nước Vạn Xuân tồn tại không lâu và cuối cùng thất bại trước quân Lương, Lý Nam Đế vẫn được xem là người khai mở tinh thần tự chủ, xưng đế của dân tộc Việt Nam, đặt nền móng tinh thần cho các cuộc đấu tranh giành độc lập về sau.