Mai Hắc Đế ("Hoàng đế Đen"), tên thật là Mai Thúc Loan (?–722), là người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống ách đô hộ của nhà Đường vào đầu thế kỷ 8, dựng căn cứ ở vùng Hoan Châu (Nghệ An ngày nay).

Ông quê gốc ở vùng Mai Phụ (nay thuộc Hà Tĩnh), sau chuyển đến sinh sống ở vùng Sa Nam (nay thuộc huyện Nam Đàn, Nghệ An). Theo truyền thuyết dân gian lưu truyền, một trong những nguyên nhân trực tiếp thổi bùng cuộc khởi nghĩa là việc dân phu vùng Hoan Châu bị bắt gánh vải quả (cống vải) sang triều đình nhà Đường trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt; đây là chi tiết chủ yếu được lưu truyền qua dân gian, khó kiểm chứng đầy đủ bằng sử liệu chính thống, nhưng phần nào phản ánh sự hà khắc chung của chế độ đô hộ đương thời.

Khoảng năm 713, Mai Thúc Loan dấy binh khởi nghĩa và nhanh chóng được nhân dân nhiều châu huyện hưởng ứng. Ông cho xây thành Vạn An ở Sa Nam làm căn cứ, xưng đế, sử gọi là Mai Hắc Đế. Một số sử liệu và truyền thuyết cho rằng nghĩa quân từng liên kết với các lực lượng ở Lâm Ấp (Champa), Chân Lạp và một số nước lân bang để cùng chống nhà Đường, song chi tiết này còn cần được nhìn nhận thận trọng do nguồn sử liệu ghi chép không thống nhất.

Nghĩa quân Mai Hắc Đế từng đánh chiếm phủ thành Tống Bình (Hà Nội), làm chủ một vùng rộng lớn trong khoảng gần mười năm. Trước sức mạnh của cuộc khởi nghĩa, nhà Đường phái viên tướng Dương Tư Húc đem đại quân sang đàn áp. Năm 722, quân của Mai Hắc Đế thất bại, ông phải lui về vùng rừng núi và qua đời không lâu sau đó.

Dù cuộc khởi nghĩa cuối cùng không giữ được thành quả lâu dài, Mai Thúc Loan vẫn được xem là một trong những thủ lĩnh tiêu biểu của phong trào đấu tranh chống Bắc thuộc, thể hiện ý chí tự chủ bền bỉ của người Việt trong hơn một nghìn năm bị đô hộ. Ông được nhân dân vùng Nghệ An - Hà Tĩnh lập đền thờ, tôn kính đến ngày nay.