Đào Duy Từ (1572–1634) là một danh sĩ, nhà chính trị và nhà quân sự kiệt xuất, người có công lớn giúp các chúa Nguyễn củng cố và bảo vệ vững chắc vùng đất Đàng Trong trong buổi đầu cuộc phân tranh Trịnh–Nguyễn. Ông sinh năm 1572 tại làng Hoa Trai, huyện Ngọc Sơn, phủ Tĩnh Gia (nay thuộc tỉnh Thanh Hóa), là con trai của Đào Tá Hán, một người làm nghề xướng ca (hát tuồng, hát ả đào).
Mặc dù thông minh, hiếu học và sớm bộc lộ tài năng văn chương, kinh sử hơn người, Đào Duy Từ lại không thể tham gia thi cử để tiến thân theo con đường khoa bảng thông thường ở Đàng Ngoài, do chế độ khoa cử thời Lê–Trịnh đương thời có quy định khắt khe xem con em những người làm nghề xướng ca là thuộc hạng thấp kém, bị cấm ứng thí. Sự bất công này khiến tài năng của ông không có đường tiến thân chính thống, bị chèn ép và khinh rẻ tại quê nhà, dẫn đến việc ông quyết định rời bỏ Đàng Ngoài để tìm đường lập thân ở phương nam.
Khoảng cuối thập niên 1620, Đào Duy Từ vượt vào Đàng Trong. Buổi đầu, do chưa có ai tiến cử, ông phải sống ẩn dật, làm nghề chăn trâu thuê cho một phú hào ở vùng Bồng Sơn (Quy Nhơn, nay thuộc Bình Định). Nhân dịp này, ông sáng tác bài Ngọa Long cương vãn, gửi gắm hoài bão và tài năng kinh bang tế thế của mình qua hình ảnh Khổng Minh Gia Cát Lượng ẩn mình chờ thời. Qua bài phú này, tài năng của ông được khám phá và ông được Khám lý Trần Đức Hòa, một trọng thần của chúa Nguyễn tại địa phương, đón về nuôi dưỡng, quý trọng và sau đó tiến cử lên chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên.
Sau khi được diện kiến, Đào Duy Từ nhanh chóng chiếm được sự tin dùng của chúa Sãi nhờ tài kinh luân, tầm nhìn chiến lược sâu sắc. Ông được phong làm Nha úy Nội tán, tước Lộc Khê hầu, tham dự mọi việc quân cơ, chính sự trọng yếu của chính quyền Đàng Trong, trở thành một trong những vị quân sư, cố vấn tin cậy và có ảnh hưởng lớn nhất đối với chúa Nguyễn trong giai đoạn đầu xây dựng nền tự chủ ở phương nam.
Cống hiến nổi bật nhất của Đào Duy Từ là việc trực tiếp thiết kế và chỉ đạo xây dựng hệ thống lũy phòng thủ kiên cố ở khu vực Đồng Hới (Quảng Bình), dân gian quen gọi là Lũy Thầy (còn gọi là Lũy Trường Dục và Lũy Nhật Lệ, hay Định Bắc trường thành). Đây là một hệ thống thành lũy quy mô lớn, được xây đắp dựa trên địa thế hiểm yếu giữa sông và núi, trở thành phòng tuyến trọng yếu giúp quân Nguyễn nhiều lần đẩy lùi các cuộc tiến công quy mô lớn của quân Trịnh từ phía bắc trong suốt cuộc chiến Trịnh–Nguyễn kéo dài nhiều thập kỷ, góp phần quyết định giúp Đàng Trong giữ vững được thế đứng độc lập trên thực tế với chính quyền Lê–Trịnh ở Đàng Ngoài.
Bên cạnh vai trò kiến trúc sư của Lũy Thầy, Đào Duy Từ còn có nhiều đóng góp quan trọng khác cho chính quyền chúa Nguyễn, như tham gia chấn chỉnh việc binh bị, tổ chức quân đội, đặt định các nghi thức triều chính, và được cho là tác giả của binh thư Hổ trướng khu cơ, một trong số ít tác phẩm quân sự thành văn hiếm hoi còn lưu lại từ thời kỳ này. Ông cũng để lại một số sáng tác văn học như Tư Dung vãn, phản ánh tài năng văn chương song hành cùng tài thao lược quân sự của mình.
Đào Duy Từ mất năm 1634, chỉ sau khoảng bảy năm phục vụ chúa Nguyễn, nhưng trong khoảng thời gian ngắn ngủi đó ông đã kịp để lại những đóng góp mang tính nền tảng, đặc biệt là hệ thống Lũy Thầy, công trình được xem là một trong những nhân tố quyết định giúp Đàng Trong đứng vững trước các cuộc nam chinh của họ Trịnh. Hậu thế xem ông là một trong những khai quốc công thần quan trọng bậc nhất của các chúa Nguyễn, biểu tượng cho việc tài năng thực sự có thể vượt qua những rào cản bất công của lễ giáo đương thời để làm nên nghiệp lớn.