Trần Quang Diệu là một trong những danh tướng lỗi lạc và trung thành bậc nhất của phong trào Tây Sơn, quê ở Bình Định, chồng của nữ tướng Bùi Thị Xuân. Ông được sử sách xếp vào hàng "Tây Sơn thất hổ tướng" – bảy vị tướng tài ba nhất góp công xây dựng và bảo vệ vương triều Tây Sơn, từng được phong tới chức Đại tướng, sau này giữ trọng trách Thái phó trong triều.
Ngay từ những ngày đầu khởi nghĩa, Trần Quang Diệu đã theo phò anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ, lập nhiều chiến công trong các cuộc chinh chiến chống lại chúa Nguyễn ở Đàng Trong và chúa Trịnh ở Đàng Ngoài. Nhờ tài thao lược và lòng trung nghĩa, ông sớm trở thành một trong những tướng lĩnh được Nguyễn Huệ tin cậy nhất, thường được giao chỉ huy những trận đánh lớn, mang tính quyết định.
Năm 1789, khi quân Thanh do Tôn Sĩ Nghị chỉ huy tràn sang xâm lược Đại Việt, Trần Quang Diệu là một trong những tướng lĩnh chủ chốt tham gia cuộc hành binh thần tốc của vua Quang Trung (Nguyễn Huệ), góp phần làm nên chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa lừng lẫy, đánh tan quân xâm lược chỉ trong vài ngày Tết Kỷ Dậu.
Sau khi vua Quang Trung đột ngột qua đời năm 1792, triều Tây Sơn bước vào giai đoạn suy yếu dưới thời vua kế vị Cảnh Thịnh (Nguyễn Quang Toản) còn nhỏ tuổi, nội bộ triều đình lục đục, quyền thần Bùi Đắc Tuyên lộng quyền gây chia rẽ. Giữa bối cảnh đó, Trần Quang Diệu vẫn một lòng trung thành với vương triều, trở thành một trong số ít những trụ cột quân sự còn lại có thể cầm cự trước sức tiến công ngày càng mạnh của Nguyễn Ánh từ phía Nam.
Từ năm 1799 đến 1801, Trần Quang Diệu cùng Bùi Thị Xuân chỉ huy cuộc vây hãm thành Quy Nhơn – khi đó do tướng Võ Tánh của Nguyễn Ánh trấn giữ – trong một chiến dịch kéo dài, gian khổ bậc nhất của chiến tranh Tây Sơn – Nguyễn Ánh. Sau nhiều năm vây hãm, ông chiếm lại được thành vào đầu năm 1802, nhưng đây gần như là thắng lợi cuối cùng và mang tính bi kịch, vì trong lúc quân chủ lực Tây Sơn dồn sức cho Quy Nhơn thì Nguyễn Ánh đã đánh chiếm được kinh đô Phú Xuân, khiến cục diện chiến tranh xoay chuyển hoàn toàn bất lợi cho nhà Tây Sơn.
Trên đường đưa quân trở ra Bắc để cứu viện triều đình, Trần Quang Diệu cùng Bùi Thị Xuân và tàn quân bị các lực lượng của Nguyễn Ánh truy đuổi và bắt được vào giữa năm 1802 tại vùng Nghệ An. Sau khi lên ngôi lấy hiệu Gia Long, Nguyễn Ánh đã ra lệnh xử tử hầu hết các tướng lĩnh và thành viên hoàng tộc Tây Sơn còn sống sót nhằm dứt điểm mọi mầm mống chống đối; Trần Quang Diệu cũng nằm trong số đó và bị hành hình tại Phú Xuân theo cách thức đặc biệt hà khắc, được các bộ sử triều Nguyễn ghi lại như một phần trong chính sách trấn áp nghiêm khắc của Gia Long đối với những người trung thành với nhà Tây Sơn.
Dù chịu kết cục bi thảm, Trần Quang Diệu vẫn được hậu thế nhìn nhận là một trong những vị tướng tài năng, mưu lược và trung nghĩa nhất của phong trào Tây Sơn, biểu tượng cho lòng trung thành đến phút cuối cùng với lý tưởng mà mình theo đuổi. Tên tuổi ông, cùng người vợ Bùi Thị Xuân, được nhân dân nhiều nơi lập đền thờ tưởng nhớ.