Bùi Thị Xuân là một trong những nữ tướng lừng danh nhất trong lịch sử Việt Nam, quê ở vùng Tây Sơn, Bình Định – cũng là quê hương của ba anh em nhà Tây Sơn. Bà là phu nhân của danh tướng Trần Quang Diệu, và được người đương thời cùng hậu thế tôn vinh là một trong "Tây Sơn ngũ phụng thư" – năm nữ tướng tài danh của vương triều Tây Sơn.
Tương truyền từ nhỏ Bùi Thị Xuân đã nổi tiếng giỏi võ nghệ, cưỡi ngựa, luyện kiếm và đặc biệt có tài huấn luyện voi chiến – một binh chủng quan trọng của quân đội Tây Sơn. Khi phong trào Tây Sơn dấy binh, bà cùng chồng là Trần Quang Diệu gia nhập nghĩa quân, đem tài năng quân sự của mình phục vụ sự nghiệp chung.
Trong quân đội Tây Sơn, Bùi Thị Xuân được giao trọng trách huấn luyện và chỉ huy đội tượng binh (voi chiến), một lực lượng góp phần không nhỏ vào sức mạnh quân sự của nhà Tây Sơn trên nhiều chiến trường. Bà trực tiếp cầm quân tham gia nhiều chiến dịch quan trọng, đặc biệt là trong các cuộc giao tranh với lực lượng của Nguyễn Ánh ở phía Nam trong những năm cuối thế kỷ 18.
Sau khi vua Quang Trung qua đời năm 1792 và nhà Tây Sơn dần suy yếu, Bùi Thị Xuân cùng chồng vẫn kiên trì chiến đấu bảo vệ vương triều trước sức tấn công ngày càng mạnh của Nguyễn Ánh. Trong những năm 1801–1802, khi cục diện chiến tranh trở nên bất lợi rõ rệt cho Tây Sơn, bà vẫn cùng chồng chỉ huy quân đội chiến đấu đến những giờ phút cuối cùng, thể hiện lòng trung thành và bản lĩnh của một nữ tướng kiệt xuất.
Giữa năm 1802, trên đường rút quân ra Bắc, Bùi Thị Xuân cùng chồng và một số người thân bị quân của Nguyễn Ánh bắt giữ. Sau khi lên ngôi vua, lấy niên hiệu Gia Long, Nguyễn Ánh đã cho hành hình hầu hết các tướng lĩnh Tây Sơn bị bắt nhằm trấn áp triệt để mọi lực lượng còn trung thành với triều đại cũ, và Bùi Thị Xuân cũng chịu chung số phận đó tại Phú Xuân.
Các nguồn sử liệu, bao gồm ghi chép của triều Nguyễn và một số ghi chép của người phương Tây có mặt ở Việt Nam thời kỳ đó, đều xác nhận bà bị xử tử theo hình thức rất hà khắc, nằm trong chính sách trừng phạt nghiêm khắc mà Gia Long áp dụng với các thủ lĩnh Tây Sơn. Tuy nhiên, những chi tiết cụ thể và đặc biệt rùng rợn thường được truyền tụng trong dân gian – như hình thức hành hình bằng voi giày, hay số phận của người con gái nhỏ đi cùng bà – có sự khác biệt giữa các dị bản và được giới sử học đánh giá là có thể đã ít nhiều được thêm thắt, cường điệu qua thời gian truyền miệng; điều được xác nhận chắc chắn là cái chết của bà là có thật, được ghi chép trong chính sử, và diễn ra trong hoàn cảnh vô cùng khắc nghiệt.
Dù kết cục bi thương, Bùi Thị Xuân vẫn sống mãi trong ký ức dân tộc như một biểu tượng rực rỡ của lòng yêu nước, tài năng quân sự và khí phách kiên cường của người phụ nữ Việt Nam. Tên bà được đặt cho nhiều trường học, đường phố trên khắp cả nước, và hình ảnh nữ tướng cưỡi voi xông pha trận mạc đã trở thành một biểu tượng đẹp trong văn hóa, ký ức lịch sử Việt Nam.