Trần Nguyên Hãn là danh tướng thời khởi nghĩa Lam Sơn, một trong những khai quốc công thần của nhà Hậu Lê, quê ở làng Sơn Đông, huyện Lập Thạch (nay thuộc tỉnh Vĩnh Phúc). Ông là hậu duệ xa của tôn thất nhà Trần, cháu nội quan Tư đồ Trần Nguyên Đán, và có quan hệ họ hàng với danh nhân Nguyễn Trãi.

Khi Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn (1418) chống lại ách đô hộ của nhà Minh, Trần Nguyên Hãn đã tìm đến tham gia và nhanh chóng trở thành một trong những tướng lĩnh tin cậy, có công lớn trong nhiều trận đánh quan trọng của nghĩa quân.

Ông đặc biệt nổi bật với vai trò chỉ huy các lực lượng thủy quân trong giai đoạn cuối của cuộc khởi nghĩa, khi nghĩa quân Lam Sơn tiến ra Bắc vây hãm các thành lũy do quân Minh chiếm giữ. Với tài tổ chức và chỉ huy thủy chiến, Trần Nguyên Hãn góp phần quan trọng vào việc phong tỏa đường tiếp vận, hỗ trợ các cánh quân bộ trong chiến dịch vây hãm thành Đông Quan, buộc tướng Minh là Vương Thông phải xin hòa và rút quân về nước năm 1427.

Sau khi khởi nghĩa Lam Sơn toàn thắng, Lê Lợi lên ngôi lập ra nhà Hậu Lê (1428), Trần Nguyên Hãn được phong làm Tả tướng quốc, đứng vào hàng ngũ khai quốc công thần, giữ trọng trách trong triều đình mới.

Tuy nhiên, do xuất thân từ dòng dõi tôn thất nhà Trần, Trần Nguyên Hãn dần trở thành đối tượng nghi kỵ trong bối cảnh Lê Lợi ngày càng củng cố quyền lực và đề phòng những cựu thần có liên hệ với vương triều cũ. Nhận thấy tình thế bất an, ông xin từ quan, lui về sống ở quê nhà.

Dù vậy, ông vẫn bị người đời gièm pha, vu cáo có ý định làm phản. Triều đình cho triệu ông trở lại kinh đô để tra xét. Trên đường bị áp giải, Trần Nguyên Hãn đã qua đời vào năm 1429. Sử sách ghi chép không hoàn toàn thống nhất về nguyên nhân cái chết của ông: có nguồn cho rằng ông đã tự trầm mình xuống sông để giữ khí tiết trước nguy cơ bị hãm hại, cũng có những ghi chép khác về hoàn cảnh này, khiến đây vẫn là một điểm chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn trong sử liệu.

Về sau, dưới các triều vua kế tiếp của nhà Hậu Lê, oan tình của Trần Nguyên Hãn dần được minh oan, công lao của ông đối với sự nghiệp đánh đuổi quân Minh và khai sáng triều đại được ghi nhận trở lại, đền thờ ông được lập ở nhiều nơi để tưởng nhớ một danh tướng có công lớn nhưng chịu kết cục bi kịch.